Kiến tạo những hải trình an toàn

Kỳ III: Hành trình của một điểm đo

"Người đi biển nhìn thấy trên hải đồ những đường đẳng sâu, những ký hiệu đá ngầm hay luồng tàu an toàn. Nhưng ít ai biết rằng phía sau mỗi ký hiệu ấy là hành trình âm thầm của hàng triệu điểm đo dưới đáy biển. Từ những con số vô danh đến tri thức dẫn đường, mỗi điểm đo đều mang theo trách nhiệm của những con người chỉ có một mục tiêu duy nhất: giúp mỗi hải trình được bắt đầu bằng một dữ liệu đáng tin cậy."

Một điểm không tên

Trên mặt nước xanh thẳm trải dài đến tận chân trời nơi tuyến luồng vào cảng, nếu ai đó hỏi tôi: "Điểm sâu nhất của luồng nằm ở đâu?", có lẽ tôi sẽ không thể chỉ tay. Không phải vì tôi không biết, mà bởi dưới mặt biển ấy không tồn tại những đường kẻ như trên hải đồ.

Mọi thứ đều vô hình. Chỉ có những tọa độ, những con số và hàng triệu điểm đo được lưu giữ trong cơ sở dữ liệu.

Trong số hàng triệu điểm đo ấy, có những điểm rất bình thường, nhưng cũng có những điểm khiến cả một tổ khảo sát phải quay trở lại nhiều lần. Không phải vì thiết bị hoạt động không chính xác, mà bởi người làm thủy đạc không bao giờ được phép tin vào một kết quả chỉ sau một lần đo.

Đó cũng là điều khác biệt nhất của nghề này.

Chúng tôi không đi tìm những con số.

Chúng tôi đi tìm sự thật dưới đáy biển.

Khi đáy biển cất tiếng nói

Trên tàu khảo sát, mọi người thường chăm chú nhìn vào màn hình nhiều hơn nhìn ra biển. Đối với người ngoài, điều đó có vẻ khá kỳ lạ. Biển ở ngay trước mắt, vậy tại sao người khảo sát lại dõi theo những màn hình hiển thị thay vì mặt nước mênh mông?

Bởi điều chúng tôi cần quan sát không phải là mặt nước, mà là thế giới nằm phía dưới.

Mỗi xung âm được đầu dò đa tia phát xuống đáy biển rồi phản xạ trở lại. Chỉ trong khoảng thời gian tính bằng phần nghìn giây, thiết bị đã ghi nhận hàng trăm, thậm chí hàng nghìn giá trị độ sâu theo một dải quét. Khi con tàu lặng lẽ di chuyển theo từng tuyến khảo sát, những dải quét ấy nối tiếp nhau, từng khoảng trống dưới đáy biển dần được lấp đầy bằng dữ liệu.

Không ai có thể nhìn thấy đáy biển bằng mắt nhưng trên màn hình, đáy biển đang hiện lên từng chút một. Những doi cát, những hố xói, những mảng địa hình nhấp nhô, những chướng ngại vật… và cả những điều mà trước đó chưa một ai biết đến.

Đó là khoảnh khắc khoa học giúp con người nhìn thấy điều vốn vô hình.

Điểm đo chỉ là khởi đầu

Có người từng hỏi tôi:

"Thiết bị hiện đại như vậy thì kết quả chắc chắn đúng chứ?"

Tôi trả lời:

"Thiết bị chỉ là công cụ tạo ra phép đo. Để một điểm đo trở thành dữ liệu có thể sử dụng, phía sau nó còn là năng lực của con người và một quy trình kiểm soát chất lượng rất nghiêm ngặt."

Một điểm đo được tạo ra trong điều kiện con tàu luôn chuyển động cùng biển. Con tàu lắc ngang, chồm lên, chúi xuống theo từng con sóng; thân tàu rung nhẹ theo vòng quay của động cơ. Trong khi đó, tốc độ truyền âm trong nước biển luôn thay đổi theo nhiệt độ, độ mặn và áp suất; mực nước triều không ngừng lên xuống, còn tín hiệu định vị vệ tinh cũng luôn tồn tại một giới hạn sai số nhất định. Bởi vậy, giá trị đầu tiên xuất hiện trên màn hình chưa bao giờ là kết quả cuối cùng mà đó chỉ là điểm khởi đầu của một hành trình rất dài.

Hành trình của điểm đo

Sau mỗi chuyến khảo sát, dữ liệu chưa thể đi ngay vào hải đồ. Cuối ngày, khi tàu đã cập bến, những người khảo sát rời con tàu thì một nhóm người khác lại bắt đầu ca làm việc của mình, họ gần như không xuất hiện ngoài hiện trường nhưng chính họ sẽ quyết định dữ liệu nào đủ tin cậy để đi tiếp.

Hành trình của dữ liệu còn tiếp tục ở một nơi rất ít người biết đến đó là phòng xử lý dữ liệu. Ở đó, những kỹ sư xử lý dữ liệu bắt đầu một công việc gần như vô hình đối với người ngoài nghề. Họ rà soát từng tuyến khảo sát, loại bỏ những điểm nhiễu, hiệu chỉnh theo vận tốc truyền âm, thủy triều,… kiểm tra độ chồng phủ giữa các tuyến đo rồi đối chiếu với dữ liệu của những lần khảo sát trước.

Có lần, tôi bước vào phòng xử lý dữ liệu khi trời đã tối. Ngoài cửa sổ, thành phố đã lên đèn. Trên màn hình, một cụm điểm bất thường vẫn được phóng to rồi thu nhỏ hết lần này đến lần khác. Người kỹ sư hầu như không nói gì, anh chỉ lặng lẽ đối chiếu từng lớp dữ liệu trước khi quyết định giữ lại hay loại bỏ một điểm đo.

Có những ngày, họ dành hàng giờ chỉ để xác minh một cụm điểm bất thường. Không phải vì hệ thống yêu cầu, mà vì trách nhiệm nghề nghiệp không cho phép họ bỏ qua bất kỳ nghi vấn nào, dù rất nhỏ.

Ở giai đoạn này, dữ liệu vẫn chưa phải là hải đồ mà nó mới chỉ trở thành dữ liệu đáng tin cậy.

Khoảng cách giữa hai khái niệm ấy tưởng như rất ngắn, nhưng trong ngành thủy đạc, đó là cả một quá trình được xây dựng bằng kiến thức, kinh nghiệm và trách nhiệm của con người.

Khi một điểm đo trở thành tri thức

Người ngoài nghề có thể nghĩ rằng công việc của người khảo sát kết thúc khi con tàu cập bến. Nhưng trên thực tế, khảo sát chỉ là chương đầu tiên của một hành trình dài.

Một điểm đo không bao giờ tồn tại đơn lẻ. Nó được đặt cạnh hàng triệu điểm đo khác để tạo thành bức tranh hoàn chỉnh về đáy biển. Từ bức tranh ấy, người biên tập có thể đọc được hình dáng của tuyến luồng, nhận ra một doi cát mới bồi, phát hiện một hố xói, xác định một chướng ngại vật hay nhận biết một xác tàu đắm chưa từng được ghi nhận.

Đáy biển chưa bao giờ tự kể câu chuyện của mình. Những gì người đi biển nhìn thấy trên hải đồ thực chất là câu chuyện ấy đã được chuyển hóa từ ngôn ngữ của những con số sang ngôn ngữ chung của hàng hải và cũng từ khoảnh khắc ấy, một điểm đo vô danh dưới đáy biển bắt đầu một cuộc đời mới.

Nó không còn chỉ là một giá trị độ sâu trong cơ sở dữ liệu mà trở thành một phần của hải đồ, trở thành thông tin để người hoa tiêu đưa ra quyết định trở thành niềm tin của người thuyền trưởng khi điều động con tàu giữa đêm tối hay trong màn sương dày đặc.

Có lẽ, đó cũng là số phận đẹp nhất của một điểm đo bởi giá trị của nó không nằm ở nơi nó được tạo ra, mà ở những hải trình an toàn mà nó âm thầm góp phần gìn giữ.

Người chuyển hóa ngôn ngữ của đáy biển

Có một lần, sau buổi giới thiệu về công tác khảo sát thủy đạc, một sinh viên hỏi tôi:

"Khi đã có dữ liệu khảo sát rồi thì chắc máy tính sẽ tự tạo ra hải đồ phải không anh?"

Tôi mỉm cười.

Nếu mọi việc đơn giản như vậy thì trên thế giới sẽ không cần đến những cơ quan thủy đạc quốc gia (Hydrographic Office), cũng không cần đến những người dành cả sự nghiệp của mình để biên tập từng tấm hải đồ bởi dữ liệu khảo sát, dù đầy đủ đến đâu, cũng chỉ là những con số.

Con số không biết đâu là điều cần cảnh báo, cũng không biết đâu là thông tin quan trọng đối với người đi biển. Muốn một điểm đo trở thành thông tin dẫn đường, vẫn cần đến một con người hiểu cả khoa học, hàng hải và trách nhiệm của nghề, có những người cả ngày không nhìn thấy biển nhưng họ lại là những người hiểu đáy biển nhiều nhất. Đó là người biên tập hải đồ.

Hải đồ không phải là bản sao của đáy biển

Khi mới bước vào nghề, tôi từng nghĩ rằng hải đồ là bản sao thu nhỏ của đáy biển.

Càng làm lâu, tôi càng hiểu mình đã nhầm vì đáy biển luôn phức tạp hơn rất nhiều so với những gì xuất hiện trên một tấm hải đồ.

Một đợt khảo sát hiện đại có thể thu nhận hàng triệu, thậm chí hàng chục triệu điểm đo và nếu đưa tất cả nhữngười kỹ sưng điểm đo ấy lên hải đồ.

Nhưng hải đồ không cần tất cả, người đi biển cũng không cần tất cả. Điều họ cần là những thông tin đúng nhất.

Một tấm hải đồ không được tạo ra bằng cách đưa thật nhiều dữ liệu lên đó mà nó được tạo ra bằng cách lựa chọn chính xác những thông tin mà người đi biển cần biết. Đó là một quá trình vừa mang tính khoa học, vừa mang tính nghệ thuật.

Đọc được điều mà con số không nói

Trên màn hình của người biên tập, dữ liệu hiện lên dưới dạng những mô hình địa hình đáy biển, những đường đẳng sâu, những ký hiệu và những lớp thông tin chồng xếp lên nhau. Đối với người ngoài nghề, đó chỉ là những mảng màu và những con số. Nhưng đối với người biên tập, mỗi chi tiết đều mang một ý nghĩa, một cụm điểm nhô cao có thể là một bãi đá ngầm, một vùng lõm bất thường có thể là hố xói do dòng chảy, một vật thể nổi lên giữa tuyến luồng có thể là xác tàu đắm mới hình thành và có những dấu hiệu chỉ xuất hiện rất mờ trong dữ liệu, nếu thiếu kinh nghiệm, người ta có thể bỏ qua nhưng nếu bỏ qua, một chướng ngại vật nguy hiểm cũng có thể biến mất khỏi hải đồ và có thể gây nguy hại cho hàng hải.

Đó là lý do người biên tập không chỉ "xử lý dữ liệu" mà họ phải đọc được câu chuyện mà dữ liệu đang kể.

Mỗi ký hiệu đều là một trách nhiệm

Người đi biển thường nhìn thấy trên hải đồ những ký hiệu rất nhỏ như một dấu thập, một ký hiệu đá ngầm, một đường đẳng sâu, một chú thích về xác tàu đắm. Ít ai nghĩ rằng phía sau mỗi ký hiệu ấy là rất nhiều bước kiểm tra và đó là kết quả của khảo sát hiện trường, là dữ liệu đã được xử lý và kiểm tra, là đối chiếu với lịch sử biến động của tuyến luồng, là sự tuân thủ các tiêu chuẩn biên tập và cuối cùng là quyết định của người biên tập.

Một ký hiệu xuất hiện trên hải đồ không đơn thuần là một thông tin. Đó là lời nhắn gửi tới người đi biển rằng ở vị trí này, anh cần chú ý, ở vị trí kia, anh có thể yên tâm điều động.

Trách nhiệm ấy không cho phép người biên tập được phép chủ quan, cũng không cho phép họ suy diễn vượt quá những gì dữ liệu thực sự chứng minh.

Hải đồ là một "thực thể sống"

Nhiều người vẫn nghĩ rằng, khi một tấm hải đồ được xuất bản thì công việc đã kết thúc. Thực ra, đó mới chỉ là một cột mốc vì biển không đứng yên, luồng tàu không đứng yên. Một trận bão có thể làm xuất hiện một doi cát mới, một mùa lũ có thể tạo nên một hố xói, một công trình cảng biển mới có thể thay đổi toàn bộ khu nước, một xác tàu đắm cũng có thể khiến một tuyến luồng phải tổ chức khảo sát khẩn cấp ngay trong đêm. Mỗi biến động ấy đều mở ra một hành trình mới của dữ liệu từ khảo sát, kiểm tra, biên tập, cập nhật rồi lại tiếp tục khảo sát.

Chính vì vậy, người làm hải đồ không bao giờ nghĩ rằng mình đang hoàn thành một sản phẩm, họ đang duy trì một nguồn thông tin luôn vận động cùng với biển.

Có lẽ vì thế mà trong ngành hàng hải, chúng tôi thường không nói đến một tấm hải đồ hoàn hảo. Chúng tôi chỉ nói đến một tấm hải đồ luôn được cập nhật bởi sự chính xác của ngày hôm qua chưa chắc còn đủ cho ngày hôm nay.

Dữ liệu chỉ thực sự hoàn thành sứ mệnh khi đến được người đi biển

Đứng trước màn hình máy tính trong phòng biên tập, rất khó cảm nhận được tiếng sóng hay tiếng động cơ của những con tàu ngoài khơi nhưng những người làm công việc này đều hiểu rằng, mỗi thao tác của họ đều có thể đi rất xa.

Từ một điểm đo vô danh dưới đáy biển đến một ký hiệu trên hải đồ, đến màn hình ECDIS trên buồng lái, đến quyết định của người hoa tiêu, đến hành trình của một con tàu và cuối cùng là sự bình yên của hàng nghìn con người đang lênh đênh trên biển.

Có lẽ rồi đây, người đi biển sẽ nhìn thấy nhiều màn hình hơn những tấm hải đồ giấy.

Công nghệ sẽ tiếp tục thay đổi.

Dữ liệu sẽ tiếp tục được kết nối.

Nhưng biển vẫn sẽ là biển.

Và con người vẫn phải đặt niềm tin của mình vào những dữ liệu được tạo ra bằng sự trung thực của những người làm nghề.

 Bởi mọi hải trình an toàn, suy cho cùng, đều bắt đầu từ một điểm đo không biết nói dối.

Đón đọc Kỳ IV: "Dữ liệu kết nối những hải trình"

Thực hiện: Đồng Duy Mạnh